ભારતીય પાસપોર્ટ નાગરિકત્વનો પુરાવો છે કે નહીં ?
આ સવાલ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. 24 જૂને ઉજવાયેલા 14મા પાસપોર્ટ સેવા દિવસ નિમિત્તે વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું કે પાસપોર્ટ એક ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ છે, નાગરિકત્વનો દસ્તાવેજ નથી. મંત્રાલયના આ નિવેદન પછી રાજકીય વર્તુળોથી લઈને સોશિયલ મીડિયા સુધી ચર્ચા તેજ બની ગઈ છે. શિવસેના (UBT)ના નેતા આદિત્ય ઠાકરેએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે શું ગેર-ભારતીયોને પણ ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ તરીકે પાસપોર્ટ આપવામાં આવે છે? જ્યારે લેખક જાવેદ અખ્તરે આ સ્પષ્ટીકરણને “બેતુકું” ગણાવ્યું.
હકીકતમાં કાયદાકીય રીતે જોવામાં આવે તો ભારતમાં નાગરિકત્વ સાબિત કરવા માટે કોઈ એક જ સર્વમાન્ય દસ્તાવેજ નથી. નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 મુજબ નાગરિકત્વ જન્મ, વંશ, નોંધણી, નેચરલાઇઝેશન અથવા ભારત સાથે કોઈ પ્રદેશના વિલય જેવા આધારો પરથી નક્કી થાય છે. એટલે કે, કોઈ વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક છે કે નહીં, તે એક જ દસ્તાવેજથી નહીં પરંતુ કાનૂની માપદંડો અને સંબંધિત પુરાવાઓના આધારે નક્કી થાય છે.
વિદેશ મંત્રાલયનું કહેવું છે કે પાસપોર્ટ જારી કરતા પહેલાં વ્યાપક ચકાસણી થાય છે, છતાં તેની મુખ્ય કાનૂની ભૂમિકા આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી માટે ઓળખ અને રાષ્ટ્રીયતા દર્શાવવાની છે, નાગરિકત્વનો અંતિમ પુરાવો બનવાની નહીં. કાનૂની નિષ્ણાતોનું પણ માનવું છે કે પાસપોર્ટ, આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ અથવા મતદાર ઓળખપત્ર જેવા દસ્તાવેજો ઓળખ અને સરનામા માટે ઉપયોગી હોઈ શકે, પરંતુ નાગરિકત્વ અંગેનો પ્રશ્ન કાયદાકીય જોગવાઈઓથી નક્કી થાય છે.
વિદેશ મંત્રાલયના આ નિવેદનથી એક બાબત ફરી સ્પષ્ટ થઈ છે કે ભારતમાં નાગરિકત્વનો મુદ્દો માત્ર દસ્તાવેજોનો નહીં, પણ કાયદાકીય સ્થિતિ અને પુરાવાઓના સંયોજનનો વિષય છે. તેથી પાસપોર્ટ હોવો મહત્વનો દસ્તાવેજ છે, પરંતુ તે એકલા હાથે નાગરિકત્વનો અંતિમ પુરાવો ગણાતો નથી.
Reporter:
