મણિકર્ણિકા ઘાટ પર કામ કરતા યુવાનોના જીવન પર પ્રકાશ પાડતા MSUના સંશોધનકાર

બરોડાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાં માસ્ટર ઓફ સોશિયલ વર્કના વિદ્યાર્થી વ્રજ ઠક્કર દ્વારા કરવામાં આવેલા સંશોધન અભ્યાસમાં, ભારતના વારાણસીમાં આવેલા સૌથી જૂના અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્મશાન સ્થળોમાંના એક મણિકર્ણિકા ઘાટ પર અગ્નિસંસ્કાર કાર્યમાં રોકાયેલા કિશોરો અને યુવાનોના વારંવાર અવગણવામાં આવતા જીવન પર ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. ફેકલ્ટી સભ્ય મનીષ ધાકડના માર્ગદર્શન હેઠળ હાથ ધરવામાં આવેલ આ અભ્યાસમા યુવાનોની આજીવિકાની રીતો,આરોગ્ય પડકારો અને સામાજિક વાસ્તવિકતાઓની શોધ કરવામાં આવી હતી. "વારાણસીના મણિકર્ણિકા ઘાટ ખાતે અગ્નિસંસ્કાર પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ યુવાનો અને કિશોરોમાં આજીવિકાના દાખલા, આરોગ્ય પડકારો અને સામાજિક વાસ્તવિકતાઓ - એક બાયોસાયકોસોશિયલ પર્સ્પેક્ટિવ" શીર્ષક ધરાવતા આ અભ્યાસમાં સમુદાયમાંથી અગ્નિસંસ્કાર કાર્ય સાથે સંકળાયેલા વ્યક્તિઓની આજીવિકાની સ્થિતિ, આરોગ્ય સમસ્યાઓ, સામાજિક અનુભવો અને ભાવનાત્મક વાસ્તવિકતાઓની શોધ કરવામાં આવી છે. આ અભ્યાસ અગ્નિસંસ્કાર કાર્યના ભાવનાત્મક અને મનોવૈજ્ઞાનિક પરિમાણોને પણ પ્રકાશિત કરે છે. ડોમ સમુદાય દ્વારા કરવામાં આવતું અગ્નિસંસ્કારનું આ કામ પવિત્ર છતાં મુશ્કેલ કાર્ય છે. ઘણા ઉત્તરદાતાઓએ શેર કર્યું કે, તેઓએ ધીમે ધીમે અનુભવને સામાન્ય બનાવ્યો છે,અન્ય લોકોએ ઉદાસી,અસ્વસ્થતા અને જીવન અને મૃત્યુ સાથે જોડાયેલી આધ્યાત્મિક સમજણની લાગણીઓ પર પ્રતિબિંબ પાડ્યો છે.વ્રજ ઠક્કર દ્વારા કરવામાં આવેલ અભ્યાસ,ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ આધ્યાત્મિક સ્થળોમાંના એક પાછળ એક પડકારજનક વાસ્તવિકતા છતી કરે છે. લગભગ ૬૯ ટકા ઉત્તરદાતાઓએ અહેવાલ આપ્યો કે તેમની આવક તેમના પરિવારોને ટેકો આપવા માટે અપૂરતી છે,જ્યારે ૯૧ ટકાથી વધુ લોકો બળી ગયેલી ઇજાઓ,શ્વસન સમસ્યાઓ,તણાવ અને શારીરિક નબળાઈ જેવી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનો સામનો કરે છે. આટલુ જ નહી,સામાજિક કલંક એક મુખ્ય ચિંતાનો વિષય છે. જેમાં ૭૭ ટકાથી વધુ લોકોએ તેમના વ્યવસાયને કારણે ભેદભાવની જાણ કરી છે. આ મુશ્કેલીઓ હોવા છતાં, લગભગ બે તૃતીયાંશ લોકોએ અગ્નિસંસ્કાર કાર્ય ચાલુ રાખવાનો તેમનો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો હતો,જે મુખ્યત્વે આર્થિક જરૂરિયાત અને વૈકલ્પિક આજીવિકાના તકોના અભાવને કારણે છે.

આ આંકડાઓ ઉપરાંત,સંશોધન એવા યુવાનોની માનવીય વાર્તાઓને કેદ કરે છે જેઓ મૃત્યુની સતત હાજરી વચ્ચે મોટા થાય છે. ઘણા ઉત્તરદાતાઓએ શેર કર્યું કે તેઓ ધીમે ધીમે તેમના કાર્યની પ્રકૃતિ સાથે અનુકૂલન સાધ્યા છે,જ્યારે અન્ય લોકોએ ભાવનાત્મક તકલીફ,ઉદાસી અને તેના દ્વારા વહન કરવામાં આવતા માનસિક બોજ વિશે વાત કરી હતી. ચિંતાજનક રીતે,૯૭ ટકા લોકોએ તમાકુ અથવા દારૂનો ઉપયોગ આ તકલીફના સામનો કરવાની પદ્ધતિ તરીકે કર્યો હોવાનું જણાવ્યું હતું. તે જ સમયે, ઘણા લોકોએ તેમના કાર્યને આત્માઓને શાંતિ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરવાની આધ્યાત્મિક માન્યતા સાથે પણ જોડ્યું હતું. જે તેઓની ભૂમિકા સાથે જોડાયેલા ઊંડા સાંસ્કૃતિક મહત્વને પણ પ્રકાશિત કરે છે.સંશોધક વ્રજ ઠક્કરના મતે,દેવ દિવાળી દરમિયાન મણિકર્ણિકા ઘાટની મુલાકાત લેવાનો અને સમુદાય સાથે વાતચીત કરવાનો અનુભવ ફક્ત એક શૈક્ષણિક પ્રક્રિયાથી વધુ મહત્વનો બની ગયો હતો. વિવિધ ક્ષેત્રની મુલાકાતો,અવલોકનો અને સીધી ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓના આધારે,અભ્યાસ અગ્નિસંસ્કાર કાર્યમાં રોકાયેલા યુવાનો માટે વધુ સામાજિક સમાવેશ,આરોગ્યસંભાળ સહાય અને કૌશલ્ય વિકાસની તકોની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. વ્રજ ઠક્કર માટે આ અનુભવ શૈક્ષણિક ક્ષેત્રથી આગળ વધ્યો,જે એક હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયની ઊંડી સમજ આપે છે જેનું સમાજમાં યોગદાન ઘણીવાર અદ્રશ્ય રહે છે. સામાજિક કાર્ય ફેકલ્ટી દ્વારા આ સંશોધનની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે કારણ કે આ સંશોધન સામાજિક રીતે મહત્વપૂર્ણ છતાં અસંશોધિત વ્યવસાયને વ્યાપકપણે જાહેર અને શૈક્ષણિક ચર્ચામાં લાવે છે.

Reporter: admin